Kambiyo Mevzuatının Temel Esasları: Dövizle Sözleşme Yasağı, İhracat Bedelleri ve Döviz Kredisi
Türk kambiyo rejimi; 1567 sayılı Kanun, bu Kanuna dayanılarak çıkarılan 32 sayılı Karar ve Hazine ve Maliye Bakanlığı tebliğleri üzerine kuruludur. İşletmelerin günlük faaliyetlerini en çok etkileyen üç alan; Türkiye'de yerleşik kişiler arasındaki dövizle sözleşme yasağı, ihracat bedellerinin fiili ihraç tarihinden itibaren 180 gün içinde yurda getirilmesi ve kredi bakiyesi 15 milyon ABD dolarının altındaki kişiler için döviz kredisinde döviz geliri şartıdır. Bu yükümlülüklere aykırılık, 1567 sayılı Kanunun 3 üncü maddesi uyarınca hem gerçek kişiye hem de lehine işlem yapılan tüzel kişiye ayrı ayrı idari para cezası uygulanmasına yol açabilmektedir.
1. Giriş
Kambiyo mevzuatı, vergi mevzuatı kadar sık gündeme gelmemekle birlikte; kira, hizmet ve satış sözleşmelerinin para birimini, ihracat tahsilatlarının izlenmesini ve finansman yapısını doğrudan belirlemektedir. Bu yükümlülüklerin ihlali vergi incelemesinde değil, çoğunlukla bankaların ihbarı veya Hazine ve Maliye Bakanlığı denetimleri sonucunda ortaya çıkmakta; yaptırım kararı ise Cumhuriyet savcılığınca verilmektedir.
- Türkiye'de yerleşik iki şirket hangi sözleşmeleri döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak yapabilir?
- İhracat bedeli hangi süre içinde yurda getirilmeli, süre aşılırsa hangi süreç işler?
- Döviz kredisi kullanmak isteyen bir işletme hangi şartları taşımalıdır?
- Aykırılık halinde hangi yaptırımlar söz konusudur?
2. Mevzuatın yapısı
1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanunun 1 inci maddesi, kambiyo, kıymetli maden ve ödeme araçlarına ilişkin işlemlerin düzenlenmesi yetkisini Cumhurbaşkanına vermektedir. Bu yetkiye dayanılarak çıkarılan 32 sayılı Karar çerçeve hükümleri içermekte, uygulamanın ayrıntıları ise Hazine ve Maliye Bakanlığı tebliğleri ile belirlenmektedir. Kanunun 1, 3 ve 4 üncü maddeleri 20.07.2025 tarihli ve 7555 sayılı Kanun ile değiştirilmiş; 2 nci madde ise Anayasa Mahkemesinin 17.06.2025 tarihli ve E.2024/193, K.2025/136 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.
| Düzenleme | Konusu | Uygulamada öne çıkan hükümler |
|---|---|---|
| 1567 sayılı Kanun | Yetki ve yaptırım | md. 1 (Cumhurbaşkanının düzenleme yetkisi), md. 3 (idari para cezaları), md. 4 (izne tabi faaliyetler) |
| 32 sayılı Karar | Çerçeve kurallar | md. 4/g (dövizle sözleşme yasağı), md. 8 (ihracat bedelleri), md. 17 ve 17/A (döviz kredileri) |
| Tebliğ No: 2008-32/34 | Uygulama esasları | md. 8 (dövizle sözleşme istisnaları), md. 11 (krediler); son değişiklik RG 09.07.2025 |
| Tebliğ No: 2018-32/48 | İhracat bedelleri | md. 3 (180 gün), md. 4 (peşin döviz), md. 5 (özel süreler), md. 8 (İBKB, ihbar ve ek süre) |
3. Dövizle sözleşme yasağı
32 sayılı Kararın 4 üncü maddesinin (g) bendi uyarınca Türkiye'de yerleşik kişiler, kendi aralarında akdettikleri belirli sözleşmelerde sözleşme bedelini ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülüklerini döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştıramazlar. Yasağın kapsamı ve istisnaları Tebliğ No: 2008-32/34'ün 8 inci maddesinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
Yasak kapsamındaki temel sözleşmeler
- Konut ve çatılı iş yeri dâhil, konusu yurt içinde bulunan gayrimenkullere ilişkin satış ve kiralama sözleşmeleri (md. 8/1-2),
- Yurt dışında ifa edilenler ve gemi adamlarının taraf olduğu sözleşmeler dışındaki iş sözleşmeleri (md. 8/6),
- İstisnalar dışında kalan danışmanlık, aracılık ve taşımacılık dâhil hizmet sözleşmeleri (md. 8/7),
- Taşıt satış ve taşıt kiralama sözleşmeleri (md. 8/9-10).
Başlıca istisnalar
| İstisna | Dayanak (Tebliğ 2008-32/34) | Not |
|---|---|---|
| Taşıt dışındaki menkul satışı | md. 8/9 | 06.03.2025 tarihli değişiklikle yeniden düzenlenmiştir |
| Taşıt dışındaki menkul kiralama | md. 8/10 | Taşıt kiralama yasak kapsamındadır |
| Döviz cinsinden maliyet içeren eser sözleşmeleri | md. 8/8 | Döviz maliyetinin belgelenmesi önem taşır |
| İhracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve döviz kazandırıcı faaliyet kapsamındaki hizmetler | md. 8/7-b | Hizmetin istisna kapsamına girdiği belgelenmelidir |
| Türkiye'de başlayıp yurt dışında biten veya yurt dışında başlayan hizmetler | md. 8/7-ç | Uluslararası taşımacılık bu kapsamdadır |
| Yurt dışında üretilen yazılım satışı, donanım ve yazılım lisans-hizmet sözleşmeleri | md. 8/11 | Yurt içinde üretilen yazılımlar kapsam dışıdır |
| Dışarıda yerleşiklerin yüzde elli ve üzeri pay sahibi olduğu şirketlerin iş ve hizmet sözleşmeleri | md. 8/19 | Şirketin işveren veya hizmet alan olarak taraf olması gerekir |
| Serbest bölgedeki faaliyetleri kapsamında serbest bölge şirketlerinin iş ve hizmet sözleşmeleri | md. 8/19 | Gayrimenkul sözleşmeleri bu istisnaya dâhil değildir |
Endeksleme: Uluslararası piyasalarda fiyatı döviz cinsinden belirlenen kıymetli madenlere veya emtiaya endekslenen sözleşmeler de dövize endeksli sözleşme sayılmaktadır; yalnızca taşımacılık hizmet sözleşmelerinde akaryakıt fiyatlarına endeksleme yapılabilmektedir (md. 8/23). Ayrıca Türkiye'de yerleşiklerin yurt dışındaki şube ve yüzde elli ve üzeri iştirakleri, sözleşme yurt dışında ifa edilmedikçe Türkiye'de yerleşik sayılmaktadır (md. 8/24).
Dikkat: Yasak kapsamındaki bir sözleşmeye dayanılarak düzenlenen çek ve senet gibi kıymetli evraklarda da bedel döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak belirlenememektedir (md. 8/22). Karma sözleşmelerde edimlerin tamamının istisna kapsamında olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.
4. İhracat bedellerinin yurda getirilmesi
32 sayılı Kararın 8 inci maddesine dayanan Tebliğ No: 2018-32/48 uyarınca ihracat bedelleri, ithalatçının ödemesini müteakip doğrudan ve gecikmeksizin ihracata aracılık eden bankaya transfer edilmeli veya getirilmelidir. Bedellerin yurda getirilme süresi fiili ihraç tarihinden itibaren 180 günü geçemez (md. 3/1). Bedellerin yurda getirildiği, bankalarca düzenlenen İhracat Bedeli Kabul Belgesi (İBKB) ile belgelenmektedir (md. 8/2). İBKB'ye bağlanan bedellerin belirli bir kısmının bankalarca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına satılması uygulaması, TCMB İhracat Genelgesi çerçevesinde dönemsel olarak belirlenen oranlara tabidir.
| İşlem türü | Yurda getirme süresi | Dayanak |
|---|---|---|
| Genel kural | Fiili ihraç tarihinden itibaren 180 gün | md. 3/1 |
| Sözleşmede 180 günden uzun vade | Vade bitiminden itibaren 90 gün | md. 5/5 |
| Yurt dışı müteahhit firmalarca ihracat | 365 gün | md. 5/1 |
| Konsinye ihracat | Kesin satıştan itibaren 180 gün | md. 5/2 |
| Kredili veya kiralama yoluyla ihracat | Vade tarihlerini izleyen 90 gün | md. 5/4 |
| Geçici ihracatta süre içinde dönmeyen veya satılan mal | Süre bitimi veya kesin satıştan itibaren 90 gün | md. 5/3 |
| Peşin döviz karşılığı ihracat | İhracatın 24 ay içinde gerçekleştirilmesi | md. 4/1 |
Süre aşımında işleyen süreç
Süresi içinde kapatılmayan ihracat hesapları, aracı bankalarca 5 iş günü içinde ilgili vergi dairesine ihbar edilmektedir. Vergi dairesi ihbarı müteakip 10 iş günü içinde 90 gün süreli ihtarname göndermekte; bu süre içinde hesabın kapatılması ya da mücbir sebep veya haklı durumun belgelenmesi gerekmektedir (md. 8/3-4). Mücbir sebeplerde altışar aylık, haklı durumlarda ise yazılı başvuru üzerine üçer aylık devreler halinde ek süre verilebilmektedir (md. 8/5-6).
5. Döviz kredisi kullanımı
Türkiye'de yerleşik kişiler yurt dışından sağladıkları kredileri bankalar aracılığıyla kullanmaktadır (Tebliğ 2008-32/34 md. 11/1). 32 sayılı Kararın 17 nci ve 17/A maddeleri uyarınca yurt içinden ve yurt dışından temin edilen döviz kredilerinde Tebliğin 11 inci maddesinin beşinci fıkrası şu sınırlamaları öngörmektedir:
Kullanılmak istenen kredi ile mevcut kredi bakiyesinin toplamı, son üç mali yılın döviz gelirleri toplamını aşamaz (md. 11/5-a).
Son üç mali yıla ilişkin döviz gelirleri, mali müşavirler tarafından onaylanmış belgelerle tevsik edilmelidir (md. 11/5-b).
Aşıma neden olan kısım geri çağrılır veya Türk lirası krediye dönüştürülür (md. 11/5-c ve ç).
Döviz kredilerinin alınma ve verilmesinde lehte ve aleyhte doğacak kur farkları ilgililere aittir (md. 11/4).
Döviz geliri tevsikinde ihracat, döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlere ilişkin kayıtların mali tablolar ve banka kayıtlarıyla tutarlı olması, onaylı belgenin denetiminde belirleyici olmaktadır.
6. Yaptırımlar
1567 sayılı Kanunun 3 üncü maddesi, kambiyo yükümlülüklerine aykırılıkları idari para cezası ile yaptırıma bağlamaktadır. Karar vermeye Cumhuriyet savcısı yetkilidir.
| Aykırılık | Yaptırım | Dayanak |
|---|---|---|
| Karar ve tebliğlerdeki yükümlülüklere genel aykırılık (ör. dövizle sözleşme yasağı) | Kanunda alt ve üst sınırı belirlenen idari para cezası | 1567 s.K. md. 3/1 |
| Alacağın süresinde yurda getirilmemesi | Rayiç bedelin %5'i; karar kesinleşmeden getirilirse md. 3/1 cezası, en fazla %2,5 | md. 3/3 |
| Döviz kaçırma kastıyla muvazaalı işlem | Rayiç bedel kadar idari para cezası | md. 3/4 |
| Kabahatin tüzel kişi yararına işlenmesi | Tüzel kişiye de aynı miktarda ceza | md. 3 |
| Beş yıl içinde tekerrür | Cezalar iki kat uygulanır | md. 3 (7555 s.K. ile değişik) |
Dikkat: İdari para cezasına, kabahat tarihi ile tahsil tarihi arasındaki süre için 6183 sayılı Kanuna göre belirlenen gecikme zammı oranında gecikme faizi uygulanmaktadır. Konusu yabancı para olan kabahatlerde ceza, fiil tarihindeki TCMB döviz satış kuru esas alınarak hesaplanmaktadır.
7. Uyum kontrol listesi
Sözleşmeler
- Kira, hizmet ve iş sözleşmelerinin para biriminin gözden geçirilmesi
- Döviz cinsinden yapılan sözleşmelerde istisna dayanağının dosyada tutulması
- Emtia veya altına endeksli fiyat formüllerinin kontrolü
İhracat
- Fiili ihraç tarihine göre 180 günlük takibin yapılması
- Vadeli satışlarda vade + 90 gün kontrolü
- İBKB'lerin gümrük beyannameleriyle eşleştirilmesi
Finansman
- Döviz kredisi bakiyesinin 15 milyon ABD doları eşiğine göre izlenmesi
- Son üç mali yıl döviz gelirlerinin hesaplanması
- Onaylı tevsik belgesinin kredi talebinden önce hazırlanması
8. Sonuç
Kambiyo mevzuatı, Türkiye'de yerleşikler arasındaki ilişkilerde Türk lirasının esas olduğu ilkesine dayanmaktadır. Gayrimenkul, iş ve hizmet sözleşmelerinde döviz kullanımı ancak Tebliğ 2008-32/34'ün 8 inci maddesinde sayılan istisnalar dâhilinde mümkündür; taşıt dışındaki menkul satış ve kiralamalarda ise döviz kullanımı serbesttir.
İhracatçıların 180 günlük getirme süresini ve özel süreleri sistematik olarak izlemesi, döviz kredisi kullanmak isteyen işletmelerin ise son üç mali yıl döviz gelirlerini önceden belgelemesi; cezaların hem gerçek kişiye hem tüzel kişiye uygulanabildiği dikkate alındığında önem taşımaktadır.
Sözleşmelerinizin, ihracat tahsilatlarınızın ve döviz kredisi kullanımınızın kambiyo mevzuatına uygunluğunun değerlendirilmesi için lütfen ön görüşme talep ediniz.
Ücretsiz Ön GörüşmeYasal Uyarı: Bu makalede yer alan bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel vergi, hukuk veya muhasebe tavsiyesi teşkil etmez. Bu içerikteki bilgilere dayanılarak yapılan işlemlerden doğabilecek zararlardan yazar veya şirketimiz sorumlu tutulamaz.